

"Wetenskaplike kennis en geloofskennis: konflik of versoening?"
Elke maand, op die laaste Vrydagaand, word daar 'n oopgesprek gevoer in die Soffkamer van Café Riche op Kerkplein, Pretoria. Vrydagaand 24 Februarie 2012 vanaf 19:30 is die volgende geleentheid. Gesprekke vind reeds sedert 1998 plaas in hierdie koffiekroeg atmosfeer waar iedereen welkom is om nuwe idees te deel en te verwoord! oopgesprek@filosofiekafee.co.za


Wanneer ik nadenk over hoe en wie Paul Cilliers voor mij was, dan is er minstens een term die steeds terug keert: pretentieloos. Ik heb Paul voor het eerst in het 1997 in Stellenbosch ontmoet. Daarna kruisten onze wegen regelmatig, maar ik heb hem vooral de laatste twee, drie jaar beter leren kennen in de context van het Stellenbosch Institute for Advanced Studies waar hij mij heeft uitgenodigd. Paul was – overigens volkomen terecht – erg aan het Stias gehecht. Niet in de eerste plaats, denk ik, omdat het prestigieus is, maar veel fundamenteler omdat de filosofie van het Stias zo nauw aansluit bij Pauls eigen wijsgerige inzichten en levenshouding. Het Stias wil immers een plaats zijn waar niet alleen wetenschappers uit verschillende disciplines, maar ook bijvoorbeeld journalisten en paolitici, uit binnen- en buitenland, met elkaar in dialoog kunnen gaan, terwijl ze nieuwe ideëen uitproberen en ontwikkelen.
Wanneer ik hem goed begrepen heb, noemde rector Botman van de Universiteit van Stellenbosch Paul in zijn herdenkingsrede een bruggenbouwer die niet in de vermeende eenvoud van een unieke identiteit wou leven, maar eerder op de brug wou staan tussen deze identiteiten. Identiteiten, van welke aard ze ook zijn, bestaan immers slechts en komen slechts tot stand vanuit hun steeds wisselende verbanden en verhoudingen. Dit geldt in de eerste plaats voor professionele en intellectuele identiteiten. Paul was ingenieur van vorming en hij heeft ook lange tijd als ingenieur gewerkt. Later ging hij filosofie studeren, maar hij vergat zijn eerste liefde niet. Pauls interesse in complexe systemen die in een zekere zin vorm heeft gegeven aan zijn academische carrière, vindt immers haar oorsprong in zijn ingenieur studies. Hier kwam hij immers voor het eerst in contact met bijvoorbeeld neurale netwerken en artificiele intelligentie. Paul combineerde deze interesse met een grote liefde voor het werk van o.a. Jacques Derrida en hij was de eerste die op overtuigende wijze aantoonde hoe de theorie van complexe systemen nauw bij bepaalde van Derrida’s ideëen (maar ook bijvoorbeeld bij de inzichten van de vroege Freud) aansloot. Tegelijk probeerde hij duidelijk te maken waarom uit de confrontatie tussen deze beide theorieën inzichten konden groeien die voor tal van domeinen – men denke bijvoorbeeld aan de politiek en de ethiek – van grote betekenis zijn. Naast Derrida en Freud zijn ook bijvoorbeeld Searle en Baudrillard belangrijke gesprekspartners. Het laat zien hoe Paul er niet voor terug schrok om in de spanning tussen verschillende disciplines en tussen verschillende denktradities (angelsaksisch en continentaal) te gaan staan. Paul wijdde aan deze problematiek en aan deze auteurs verschillende interessante publicaties. Zo publiceerde hij in 1998 een boek over Complexity and post-modernism dat tot vandaag erg lezenswaardig blijft en recenter (met Rika Praiser) een boek over Complexity, difference and identity (2010). Deze en andere teksten getuigen van Pauls weigering om zich in een enkelvoudige identiteit te laten opsluiten en van zijn voorkeur om in de spanning tussen vakgebieden en tradities te gaan staan. Deze weigering blijkt ook uit zijn jarenlange vriendschap en samenwerking met Jannie Hofmeyr met wie hij recent het interdisciplinaire ‘Centre for Complexity Studies’ creëerde. Paul was erg gehecht aan en trots op dit centrum dat de realisatie was van een lang gekoesterde droom.
Het Centre for Complexity Studies is gevestigd in het Wallenberger centrum waar het Stias gevestigd is. Ook het Stias wil immers bruggen bouwen tussen identiteiten die slechts vanuit steeds wisselende (en dus voorlopige) relaties tot stand komen. Het gaat hierbij uiteraard niet alleen om professionele identiteiten. Het Stias brengt niet alleen wetenschappers uit erg verschillende disciplines samen, maar ook mensen, zowel van binnen als buiten Zuid-Afrika, met zeer verscheiden politieke, culturele en sociale achtergronden. Op deze manier kan het Stias, als men geluk heeft, – en in mijn ervaring heeft men er vaak dit geluk – een plaats zijn van vruchtbare dialoog en discussie. In deze zin is Stias dus ook geen gemakkelijke plaats waar men zich in een unieke identiteit zou kunnen opsluiten. Men wordt er integendeel gedwongen uit zichzelf – uit zijn eigen zekerheden – te treden, waardoor een ‘creative space for the mind’ kan ontstaan. Ook hier was Paul een bruggenbouwer. Niet alleen genoot hij – zo heb ik hem toch steeds ervaren – van de intellectuele veelvuldigheid die aan Stias heerst, maar ook was hij bij uitstek iemand die zeer verschillende mensen met elkaar in contact wist te brengen, niet zelden bij een heerlijke maaltijd en een goed glas wijn. Nu hij er niet meer is, wordt mij pas echt duidelijk welk een belangrijke rol hij ook in dit opzicht zowel binnen als buiten het Stias speelde.
Paul behoorde tot een generatie Zuid-Afrikanen die door de boycot in de 80’er jaren de pijn van het afgesneden zijn aan de lijve heeft ondervonden. Misschien had zijn grote dorst naar contacten en dialoog met mensen uit verschillende culturele en geografische werelden hiermee te maken. Recent was Paul tot Visiting professor benoemd aan de Universiteit voor Humanistiek en er bestonden plannen voor een structurele uitwisseling met de Radboud Universiteit in Nijmegen. Paul onderhield ook erg goede contacten met ander Nederlandse en Europese universiteiten, bijvoorbeeld met de Universiteiten van Leipzig en Tilburg. Het getuigt – te samen overigens met o.a. de A-rating die hij van de Zuid-Afrikaanse Research Council kreeg en de Harry Oppenheimer Fellowship Award die hij in 2006 ontving - van de steeds groeiende appreciatie voor zijn intellectuele en wijsgerige werk. Het is hard dat Paul niet meer zelf zal kunnen oogsten wat hij met zoveel inspanning en talent heeft gezaaid.
Paul Cilliers, zoveel moet toch duidelijk zijn, was zowel institutioneel als intellectueel een belangrijke figuur in het Zuid-Afrikaanse wijsgerige landschap en ver daarbuiten. Hij liet er zich evenwel nooit op voorstaan. ‘Pretentieloos’ is het woord dat zich steeds opnieuw bij mij opdringt. Mede hierom was Paul voor wie het geluk had om zijn pad te kruisen zoveel meer dan een getalenteerde en gewaardeerde academicus. Paul hield van het leven en wat het te bieden heeft – de liefde van en voor zijn gezin, goed eten, en niet in het minst…de muziek – en hij genoot er met volle teugen van. Bovenal slaagde hij er in ons in deze liefde te laten delen. Het maakte hem tot een mooie mens die ik zal missen.
Paul Cilliers het in die loop van sy lewe d.m.v. sy akademiese werk, maar ook gewoon deur die manier waarop hy gelewe het, ‘n ryk en kleurvolle tappiserie van vars insigte, nuwe waardes en verrykende vriendskappe geskep en agtergelaat. In kort: sy lewe was ‘n unieke narratief of verhaal wat die vele mense wat daaraan deel gehad het se lewens diep geraak, verruim en verryk het. Met sy onverwagse en ontydige dood word ons vandag uitgedaag om – soos Philip Knutson reeds gesuggereer het - hierdie tappiserie verder te neem, om nie toe te laat dat die storie van sy lewe doodloop nie, maar dit in te weef in en deel te maak van ons eie lewenstories.
Paul se skielike heengaan het ons, behalwe vir ‘n verskeidenheid van literêre, sosiale en akademiese skatte, ook nog agtergelaat met een lastige, maar belangrike vraag nl. die vraag na die betekenis van so ‘n eenmalige en relatief kortstondige lewe. Of dan meer toepaslik en dwingend gestel: Hoe vul ‘n mens jou lewe met sin wanneer die skaduwee van die dood daaroor hang en dreig om dit enige tyd kort te knip, dit alles onder die lig van voorlopigheid en tydelikheid te plaas? Want inderdaad is die dood, soos die filosoof Heidegger ons tereg herinner het, die een onontwykbare gegewe van ons lewe. Ons bestaan is van huis uit ‘n bestaan tot die dood.
Vir ‘n begin kan ‘n mens bloot in die algemeen dit stel – en daarvan was Paul se lewe ‘n goeie bewys of voorbeeld - dat die lengte van ons lewe nie noodwendig die sinvolheid daarvan bepaal of waarborg nie. Die teoloog Dietrich Bonhoeffer, wat self maar 39 jaar oud geword het, het op ‘n stadium toe vele van sy jong vriende in Hitler se oorlog gesterf het, opgemerk dat ‘n fragment van ons lewe reeds alles kan bevat wat nodig is om sinvol te leef.
Hierdie vraag na die sin of betekenis van ons lewe in die aangesig van die dood is natuurlik ‘n ou vraag waarmee baie filosowe, digters en godsdienstige tradisies hulle bemoei het. En hoewel die antwoorde dikwels verskil, is daar in baie gevalle ook fassinerende ooreenkomste. Die tyd is te min om breedvoerig hierop in te gaan. Maar laat ek u by wyse van ‘n kort seleksie van aanhalings en stories en selfs ‘n gedig of twee, ‘n aanvoeling gee vir sommige van die interessante antwoorde en ooreenkomste.
Uit een van die oudste geskrifte ter wêreld ,die Gilgamesh epos, verneem ons dat die mens heel vroeg al met die verskynsel van die dood en die betekenis van die lewe geworstel het. Gilgamesh, die befaamde Irakese koning, is angstig op soek na onsterflikheid. Gefrustreerd met die onbereikbaarheid van hierdie ideaal, word hy gedwing om uiteindelik nederiger te vra na wat dan uiteindelik saak maak, na wat egte betekenis aan die lewe gee? Waarop die antwoord dan lui: “Wees getrou aan jou alledaagse take, wees lief vir hulle wat deel is van jou lewe en onderwerp jou aan die wil van die gode”.
Hier het ons reeds ‘n eggo van die latere Prediker wat as verweer teen die skynbare vrugtelose vervlietenheid van alles, adviseer: “Ek het tot die insig gekom, dat daar vir die mens niks beter is nie as om vrolik te wees en die goeie van die lewe te geniet. Dat die mens kan eet en drink en onder al sy arbeid nog die goeie kan geniet, ook dit is ‘n gawe van God” (Prediker 3:12-13)
In die Griekse konteks weer is daar die storie van Titonus wat wel onsterflik was, maar wat toenemend sy lewe begin haat het omrede sy menslike keuses nie meer belangrik was of getel het nie. Eeu na eeu het dieselfde dinge los van enige keuse of verantwoordelikheid hulle vreugdeloos en meganies herhaal. Gevolglik smeek hy die gode om hom te bevry van die ewigheid sodat hy weer sterflik kan word en sy keuses iets kan beteken.
Vir dieselfde rede het Freud, nadat hy kanker van die mond gekry het, aanhou rook, omdat hy geglo het dat die betekenis van die lewe nie net geleë was in versigtige berekening nie, maar in die vryheid om te mag kies, dikwels selfs roekeloos te kies. Hierdie keusevryheid en eie verantwoordelikheid, hoewel ook riskant en oop vir misbruik, is eie aan die mens. Daarsonder sal ons lewe vaal en vervelig raak.“For Freud it was the ability to enjoy life through love and work that determined its value. He was resolved to live to the fullest of his capacities – no matter the cost”
Selfs Woody Allen het op die punt ‘n komiese bydrae te maak wanneer hy t.o.v. van die sg. lewe na die dood, die moontlikheid oorweeg dat hierdie verveling selfs anderkant die graf kan voortgaan. “It might be a small room”, so suggereer hy, “where an insurance salesman will read the entire policy to you through the centuries”
Een van die meer aangrypende sieninge oor die betekenis van ons lewe word verwoord in Archibald MacLeish se liefdesgedig: “Not marble, nor the gilded monuments”. Teenoor Shakespeare se hoopvolle fantasie dat ten minste die digter se verse onsterflik sal bly en so betekenis kan verleen aan sy/ons lewe, bring MacLeish ons meer aarde toe. In sy vermelde gedig sê die minnaar in soveel woorde vir sy beminde, en ek lees die sielkundige James Hollis se interpreterende parafrase daarvan in Engels: “ Look, you and I are going to die; the readers of this poem will die; the page will turn to dust, so I won’t delude ourselves into immortal pretentions , but rather I will say, simply, I saw you there, outlined in the doorway, with the sun at your back – I saw you .
Hier, so kan u hoor, word Kant se bekende dictum dat die mens bestaan omdat hy dink, verder geneem en verruim: “Ek word gesien, geken, bemin, aanvaar, gedra - daarom is ek”…en daarom is die lewe ook die moeite werd.
En dan iets uit die christelike tradisie, waarvan terloops die Cilliers-familie ‘n eie variasie verteenwoordig het – pa Willie wat lank saam met sy vrou Annemarie in die swart konteks as predikant gewerk het en by uitstek ‘n ekumeniese figuur was, het dikwels na hulle werk as die miskoekvuurtjies van die kerk verwys, menende ‘n aktiwiteit met ‘n eie gloed en warmte, maar een wat nie vir almal ewe gemaklik of welriekend was nie - in elk geval, uit hierdie tradisie, waar naas ‘n verwagting van ‘n lewe na die dood, daar veral ook sprake is van ‘n uitnodiging tot egte en oorvloedige lewe hier en nou en dit veral deur die dood en dekonstruksie van ons valse egos en pretensies heen, kom die volgende gedagtes van die Amerikaanse digteres Mary Oliver:
“When it’s over, I want to say: all my life I was a bride married to amazement. I was the bridegroom taking the world into my arms. When it’s over I don’t want to wonder if I have made of my life something particular and real. I don’t want to find myself sighing and frightened, or full of argument. I don’t want to find myself simply having visited this world”.
Al die aanhalings wys daarop dat, ondanks die hoop vir iets meer na die dood wat sommige tradisies koester, ons grootste uitdaging steed bly om hierdie eenmalige lewe, hoe broos en bedreig en vol lyding ookal, hier en nou as ‘n gawe met blywende verwondering, diepe eerbied, warme liefde, sorgende verantwoordelikheid en egte vreugde te ontvang. Daarin by uitstek, so glo ek, lê die betekenis en kuns van ons lewe.
In die verband is Paul se eie voorbeeld nie te versmaai nie. Soos alle groot denkers was hy nie alleen ‘n poinier wanneer daar van hom gevra was om hierdie heerlike uitdagings van ons komplekse bestaan teoreties te peil nie. Hy was veral ook, soos sy familie en vriende kan getuig, ‘n praktiese en gekunstelde fynproewer daarvan. In ‘n laaste brief aan vriende kort voor hy en Sandra se terugkeer uit Nederland na ‘n jaar van studie, vertel hy opgewonde van hulle laaste reis deur Spanje.
“Ons het wel onlangs een ‘regte’vakansie gehad: twee weke in Spanje. Ons het gevlieg na Pau (suidweste van Frankryk) en vandaar saam met vriende gery deur die noorde, deur Basque country, Cantabria en Asturias tot by Oviedo (waar ek die ou vriend opgespoor het). Vandaar is ons suid deur Castille y Leon tot by Segovia (met sy asemrowende aquaduct en die Alcazar kasteel). Toe noordoos tot in Zaragoza waar ons die Brownes vaarwel gewens het en verder gery het na Barcelona. Hier het ons vir ’n week ’n apartement in die ou deel naby die see (Barceloneta) gehuur – fantasties!
Die week was eintlik rustig, soos ons daarvan hou om te reis. Baie gestap, en elke dag eintlik net een “ding” gedoen – hoofsaaklik Gaudi. Ons was oorstelp deur die man. Die Miro museum ook. Verder het ons geëet! Seekat, inkvis, hamme van alle soorte, klein vissies, groot visse, chorizo, gazpacho, wyne uit die Penedes en ja, confession, burgers. Ek het op die laaste dag geswig, en vir my ’n “banjo” gekoop. Vir die analfabete: ’n hele ham op die been. Jamon Iberica, gemaak van ’n wilde swart vark wat net akkers eet. Die ding hang hier in ons kombuis (amper op!) ─ saam met die Afrika beeld wat Ingrid Winterbach vir ons saamgebring het en die twee pragtige keramiek “bordjies” wat Laura du Toit vir ons gegee het ─ om die Nederlandse grense van ons woning te deurbreek.
Indien enigiemand bang was dat ons oud word: ons is twee keer uit ’n tapas bar gegooi wat wou toemaak ─ en onthou dit is Spanje! Julle moet dus regstaan vir ons terugkeer. Niks sal weer dieselfde wees nie”.
Ek sluit af. In my soeke na iets wat Paul se eie lewensuitkyk artikuleer, kom ek af op ‘n gedig van Stephen Dunn genaamd “A Postmortem guide” waarin hy vir sy “pryssanger” suggereer wat hy na sy dood oor hom moet sê. Ek lees dit graag – ek dink nogals Paul sou daarmee kon identifiseer.
A Postmortrem Guide
For my eulogist, in advance
Do not praise me for my exceptional serenity
Can’t you see I’ve turned away
from the large excitements,
and have accepted all the troubles?
Go down to the old cemetery: you’ll see
there’s nothing definite to be said.
The dead ones were all kinds –
boundary breakers and scalawags,
martyrs of the flesh, and so many
dumb bunnies of duty, unbearably nice.
I’ve been a little of each.
And, please, resist the temptation
of speaking about virtue.
The seldom-tempted are too fond
of that word, the smallspirited,
the unburdened.
Know that I’ve admired in others
only the fraught straining
to be good.
Adam’s my man, and Eve’s not to blame.
He bit in; it made no sense to stop.
Still for accuracy’s sake you might say
I oftened stopped,
that I rarely went as far as I dreamed.
And since you know my hardships,
understand that they’re mere bump and setback
against history’s horror.
Remind those seated, perhaps weeping,
how obscene it is
for some of us to complain.
Tell them I had second chances.
I knew joy.
I was burned by books early
and kept sidling up to the flame.
Tell them that at the end I had no need
for God, who’d become just a story
I once loved, one of many
with concealments and late-night rescues,
high sentence and pomp. The truth is
I learned to live without hope
as well as I could, almost happily,
in the despoiled and radiant now.
You who are one of them, say that I loved
my companions most of all.
In all sincerity, say that they provided
a better way to be alone.
Dis geen wonder dat Paul in ‘n artikel oor wie of wat die ware self is, gekonkludeer het: my lewe is ‘n gedig. Mag ons nog lank vertoef by hierdie gedig, by die ryk tappiserie en ligtende spoor wat hy agtergelaat het.
Gedenklesing in die Endlersaal, Stellenbosch op 4 Augustus 2011 om 09:30Soms sterf iemand wat wyd bekend was omdat hy of sy ´n voortreflike lewe gelei het, ´n lewe gewy aan sy of haar gemeenskap en ´n beter wêreld. So iemand se dood is ´n openbare gebeurtenis, ´n kollektiewe verlies wat almal deel.
Maar soms sterf iemand wie se lewe voortreflik was deur wat sy bygedra het tot die instandhouding van die openbare lewe waarsonder geen gemeenskap kan nie. So iemand se dood is nie noodwendig ´n openbare gebeurtenis nie, en die verlies wat haar dood beteken, is iets wat dalk nie kollektief besef word nie.
Andriette Stofberg was so ´n mens. In die saaklike, dog aandoenlike oorsig wat haar vriendin en dekadelange kollega, Marga Ley, oor haar lewe geskryf het (Beeld 15 Maart 2011) is talle van die dade van Andriette se voortreflike lewe vermeld: haar bydraes in verskillende afdelings van Beeld, haar mentorskap vir twee geslagte joernaliste, haar professionaliteit en haar nuussin.
Elke mens wat bevoorreg was om Andriette te ken, sal ongetwyfeld nog dinge oor haar lewe by hierdie lys kan voeg. In my geval was ek bevoorreg dat feitlik alle artikels en rubrieke wat ek ook ooit vir Beeld geskryf het – tussen 1998 en 2010 – deur haar hanteer is. In die proses het ek haar eers professioneel en later persoonlik leer ken as iemand wie se lewe van deugsaamheid gespreek het. Sy was ontvanklik, dapper, eerlik, vrygewig, erbarmlik en iemand met die hoogste integriteit.
Andriette was ´n klassieke joernalis: ´n intens private mens met ´n passie vir die openbare lewe, sowel wat nuus as die vertolking daarvan betref. Weens siekte en ander redes het sy geweet wat lyding beteken, maar wat haar te beurt geval het, het sy oplaas altyd as leersaam beskou en daaruit geput om steeds hoër te streef. In ´n vriendskap van twaalf, dertien jaar het ek haar amper nooit hoor kla nie. Deur alle omstandighede was sy soos ´n enkele, wit lotus onverstoorbaar op die water van die lewe.
In ´n rolprent waarvoor ons albei lief was, The Last Samurai, vra die Japannese keiser aan Kaptein Algren om aan hom te vertel hoe die groot samoerai, Katsumoto, gesterf het. Hierop antwoord Algren: “Ek sal jou vertel hoe hy geleef het.”
Ook vir Andriette, wat meermale in werk en lewe die dood in die gesig gestaar het, was die lewe – die góéie lewe – wesenlik, sodat sy uiteindelik ook haar eie uiteinde waardig en vredig tegemoet kon gaan. In die laaste besinnende SMS wat sy aan my gestuur het – enkele dae voor haar heengaan – het sy lyding beskryf as die weg na insig, die aflegging van mindere en onnodige dinge en uiteindelik die groot verligting. Slegs ´n deurleefde, deugsame mens kan in die gesig van die dood so getuig.
Wat Andriette oor dekades heen stil-stil tot die Afrikaanse wêreld bygedra het, is iets waarvan die meeste van ons nie eens geweet het nie. Haar nalatenskap is nie bloot haar skryfwerk nie, maar ook die mense wat sy gevorm het: haar seuns Thomas en Carel, en talle kollegas en medewerkers. Op die van ons wat oor dekades wetend en onwetend as vriende, kennisse en koerantlesers so baie van haar ontvang het, rus die verantwoordelikheid om haar nagedagtenis met voortreflikheid te eer.
Ek groet ´n groot vrou en onvervangbare reisgenoot.
Johann Rossouw
Gerhard Verdoorn is een van die bekendste bewaringskundiges in Suid-Afrika. Hy het sy Ph.D. in sinteties-organiese chemie aan die Universiteit van Johannesburg behaal en was daarna vir drie jaar aan die Universiteit van Tel-Aviv verbonde. Afgesien van sy betrokkenheid by verskeie Suid-Afrikaanse universiteite was/is hy ook betrokke by vele bewaringsinstansies. Hy is veral bekend vir die werk wat hy gedoen het om aasvoëls te bewaar. Tans is hy ‘n adviseur ten opsigte van bedreigde dieresoorte in Namibië, asook vise-president van die Suid-Afrikaanse Jagters- en Wildbewaringsvereniging. Hy tree as raadgewer op vir verskeie ander regeringsgroepe of privaatsektorinstansies.
Verder het Gerhard reeds meer as 80 publikasies oor voëlkunde, chemie en toksilogie die lig laat sien. Verder het hy 84 artikels populêre artikels oor bewaring en die verantwoordelike gebruik van gifstowwe gepubliseer. Hy bied tans drie radioprogramme per week aan en tree gereeld op by werkswinkels en opleidingskursusse oor omgewingsaangeleenthede.
Durf om te Dink!
Met die leuse: ‘Vryheid , gelykheid en broederskap’ eis die Franse volk tydens die 1789 revolusie, die mag op. Dit was die hoogtepunt na ‘n eeu waarin denkers soos Spinoza, Pierre Bayle en Voltaire die mag van die adel en die kerk betwis het. Mense het hul uitgespreek teen bygeloof en godsdiens gebaseerde moraal en het hul mens- en wêreldvisie voortaan gefundeer op die rede en die menslike verstand.
‘Durf om te dink!’ – roep Immanuel Kant (1724-1804) uit. Kant roep iedereen op om mondig te word en haar eie verstand te gebruik. Moet nooit net aanvaar van ‘n ander nie: vorm jou eie oordeel.
Vryheid van denke, vryheid van meningsuiting en verdraagsaamheid is die kernwaarde van die Europese Verligting.
Veral sedert die moord op Theo van Gogh word hierdie waardes fel verdedig as die verdienste van die westerse demokasie: só fel dat die Vryheid van meningsuiting geen teenspraak duld nie en soms selfs ontaard in ‘n ‘reg op belediging’.
Die fanatisme waarmee Paul Cliteur, Ayaan Hirsi en Afshin Elian hierdie verligtingswaardes verdedig, het Ian Buruma gebring by die term ‘Verligtingsfundamentalisme: die dogmatiese geloof in die eie gelyk’
Daan Roovers: Kleine Geschiedenis van de Vryheid (Cultuurfilosofie-Geskiedenis van de filosofie)